تحولات در نظام گمرکی یکی از مهمترین عوامل بهبود فضای کسبوکار و توسعه تجارت خارجی در هر کشور محسوب میشود. در سالهای اخیر، بسیاری از کشورها با بهرهگیری از فناوریهای نوین و ارائه خدمات غیرحضوری، تلاش کردهاند فرآیندهای گمرکی را سریعتر، سادهتر و کمهزینهتر کنند. ایران نیز در همین مسیر گام تازهای برداشته و نخستین گمرک سیار کشور با عنوان «گمرک همگام» را در شهر تبریز راهاندازی کرده است. این طرح که بهصورت پایلوت در استان آذربایجان شرقی اجرا شده، با هدف کاهش هزینههای گمرکی، تسریع انجام تشریفات و ارائه خدمات در محل فعالیت واحدهای تولیدی طراحی شده است. بسیاری از کارشناسان معتقدند اجرای موفق این پروژه میتواند آغازگر فصل جدیدی در نظام گمرکی کشور باشد و زمینه را برای توسعه تجارت و افزایش رقابتپذیری صنایع ایرانی فراهم کند.
گمرک سیار چیست و چگونه فعالیت میکند؟
گمرک سیار یکی از مدلهای نوین ارائه خدمات گمرکی است که در سالهای اخیر در برخی کشورهای جهان مورد استفاده قرار گرفته است. در این روش، برخلاف شیوه سنتی که صاحبان کالا و فعالان اقتصادی باید برای انجام مراحل مختلف گمرکی چندین بار به دفاتر گمرک مراجعه کنند، واحدهای سیار با تجهیزات لازم در محل کارخانهها، شهرکهای صنعتی یا مراکز تولیدی حاضر میشوند و خدمات مورد نیاز را ارائه میکنند.
این واحدهای سیار به امکانات ارتباطی، اینترنت پرسرعت و سامانههای آنلاین متصل هستند و میتوانند بخش قابل توجهی از فرآیندهای گمرکی را بدون نیاز به مراجعه حضوری انجام دهند. ثبت اظهارنامه، بررسی مدارک، هماهنگی با کارشناسان گمرک، کنترل اسناد و حتی در برخی موارد بازرسی فیزیکی کالاها از جمله خدماتی است که توسط گمرک سیار انجام میشود.
هدف اصلی این مدل، حذف رفتوآمدهای غیرضروری، کاهش بروکراسی اداری و افزایش سرعت انجام امور تجاری است. در نتیجه، تولیدکنندگان و صادرکنندگان زمان بیشتری برای تمرکز بر فعالیتهای اقتصادی خود خواهند داشت و هزینههای جانبی آنها نیز کاهش پیدا میکند.
دلایل راهاندازی گمرک سیار همگام در تبریز
استان آذربایجان شرقی یکی از قطبهای مهم صنعتی و صادراتی ایران به شمار میرود. تعداد زیادی از واحدهای تولیدی این استان در زمینه تولید کالاهای صنعتی، ماشینآلات، قطعات، مواد غذایی و محصولات صادراتی فعالیت دارند. همچنین بسیاری از کارخانههای استان برای تأمین مواد اولیه خود به واردات وابسته هستند و به همین دلیل ارتباط مستمر با گمرک دارند.
در سالهای گذشته، مراجعه مکرر صاحبان کالا و رانندگان کامیون به مراکز گمرکی باعث افزایش هزینههای حملونقل، مصرف سوخت، اتلاف زمان و ایجاد ترافیک شده بود. علاوه بر این، انجام تشریفات گمرکی در برخی موارد زمانبر بود و موجب تأخیر در فرآیند تولید یا صادرات کالا میشد.
مسئولان گمرک آذربایجان شرقی با بررسی این مشکلات، تصمیم گرفتند طرح گمرک سیار همگام را بهعنوان نخستین نمونه کشوری اجرا کنند. هدف از این اقدام، انتقال بخشی از خدمات گمرکی به محل فعالیت واحدهای صنعتی و کاهش مراجعات حضوری بوده است.
مدیرکل گمرک تبریز نیز اعلام کرده است که اجرای این طرح میتواند حدود ۱۰ درصد از هزینههای کامل گمرکی در استان را کاهش دهد. این میزان صرفهجویی، برای واحدهای تولیدی و صادرکنندگان اهمیت زیادی دارد و میتواند هزینه نهایی تولید را کاهش داده و قدرت رقابت محصولات ایرانی را در بازارهای جهانی افزایش دهد.
مزایا و آثار اقتصادی گمرک سیار برای تولیدکنندگان
راهاندازی گمرک سیار تنها یک تغییر در شیوه ارائه خدمات نیست، بلکه میتواند آثار اقتصادی گستردهای برای صنایع و بازرگانان به همراه داشته باشد. نخستین مزیت این طرح، کاهش زمان انجام تشریفات گمرکی است. زمانی که کارشناسان گمرک در محل کارخانه حضور پیدا میکنند، بسیاری از مراحل اداری با سرعت بیشتری انجام میشود و کالاها زودتر آماده ترخیص یا صادرات خواهند شد.
مزیت مهم دیگر، کاهش هزینههای حملونقل است. در گذشته، بسیاری از کامیونها برای انجام مراحل مختلف گمرکی مجبور بودند چندین مرتبه بین کارخانه و گمرک رفتوآمد کنند. این مسئله علاوه بر افزایش مصرف سوخت، موجب استهلاک خودروها و تحمیل هزینههای اضافی به صاحبان کالا میشد. با اجرای گمرک سیار، بخش زیادی از این هزینهها حذف خواهد شد.
کاهش بروکراسی اداری نیز از دیگر مزایای این طرح محسوب میشود. حضور مستقیم کارشناسان گمرک در محل، هماهنگی میان واحدهای مختلف را سادهتر کرده و بسیاری از فرآیندها بهصورت همزمان انجام میشود. این موضوع رضایت فعالان اقتصادی را افزایش داده و موجب تسهیل فضای کسبوکار خواهد شد.
از سوی دیگر، سرعت بیشتر در ترخیص کالاها میتواند نقش مهمی در افزایش صادرات داشته باشد. در تجارت بینالمللی، زمان یکی از مهمترین عوامل موفقیت است و هرگونه تأخیر ممکن است باعث از دست رفتن فرصتهای تجاری شود. بنابراین کاهش زمان انجام تشریفات گمرکی میتواند به توسعه صادرات و افزایش درآمد تولیدکنندگان کمک کند.
تجربه کشورهای دیگر در اجرای گمرک سیار
ایده گمرک سیار تنها به ایران محدود نمیشود و در سالهای گذشته چندین کشور از این شیوه برای بهبود خدمات گمرکی استفاده کردهاند. بر اساس اعلام مسئولان، کشورهایی مانند روسیه، فرانسه، آلمان و ترکیه از جمله کشورهایی هستند که تجربه اجرای سامانههای سیار گمرکی را داشتهاند.
نتایج این تجربهها نشان داده است که ارائه خدمات گمرکی در محل فعالیت شرکتها میتواند زمان انجام امور را کاهش دهد، هزینههای لجستیکی را کم کند و ارتباط میان بخش خصوصی و سازمانهای دولتی را بهبود ببخشد. همچنین استفاده از فناوریهای دیجیتال و سامانههای آنلاین موجب افزایش شفافیت، کاهش خطاهای انسانی و تسریع در تبادل اطلاعات شده است.
یکی از نکات قابل توجه در اجرای گمرک سیار، نیاز محدود آن به تجهیزات است. برای راهاندازی واحدهای سیار تنها دسترسی به اینترنت، یک شماره تماس سه یا چهار رقمی برای ارتباط با مرکز و یک خودروی مجهز کافی است. همین موضوع باعث شده هزینه اجرای این طرح نسبت به بسیاری از پروژههای زیرساختی پایین باشد و امکان توسعه آن در مناطق مختلف کشور وجود داشته باشد.
تجربه کشورهای موفق نشان میدهد هرچه خدمات گمرکی به محل فعالیت تولیدکنندگان نزدیکتر شود، هزینه تجارت کاهش یافته و فضای اقتصادی برای سرمایهگذاری جذابتر خواهد شد. ایران نیز میتواند با توسعه این طرح از این تجربههای بینالمللی بهرهمند شود.
آینده گمرک سیار و نقش آن در توسعه تجارت ایران
افتتاح نخستین گمرک سیار کشور در تبریز را میتوان نقطه آغاز تحول در نظام خدمات گمرکی ایران دانست. اگر اجرای طرح همگام مطابق برنامه پیش برود، امکان گسترش آن به سایر استانها، بنادر و مناطق مرزی کشور وجود خواهد داشت. این موضوع میتواند ساختار سنتی ارائه خدمات گمرکی را متحول کرده و سرعت انجام امور تجاری را در سراسر کشور افزایش دهد.
علاوه بر مزایای اقتصادی، اجرای این طرح آثار مثبتی بر محیط زیست نیز خواهد داشت. کاهش رفتوآمد کامیونها و خودروهای تجاری به مراکز گمرکی موجب کاهش مصرف سوخت، کاهش انتشار آلایندهها و کاهش ترافیک در مسیرهای پرتردد میشود. همچنین احتمال وقوع تصادفات جادهای نیز کمتر خواهد شد که این موضوع از نظر ایمنی حملونقل اهمیت بالایی دارد.
کارشناسان حوزه تجارت بینالملل معتقدند حذف موانع اداری، استفاده از فناوریهای نوین و ارائه خدمات در محل فعالیت واحدهای صنعتی میتواند نقش مهمی در بهبود رتبه ایران در شاخصهای سهولت تجارت ایفا کند. هرچه فرآیندهای گمرکی سریعتر و شفافتر باشند، سرمایهگذاران داخلی و خارجی نیز با اطمینان بیشتری وارد فعالیتهای اقتصادی خواهند شد.
نتیجه گیری
گمرک سیار همگام تنها یک پروژه محلی در تبریز نیست، بلکه میتواند الگویی برای تحول در کل نظام گمرکی کشور باشد. کاهش هزینهها، افزایش سرعت خدمات، حمایت از تولیدکنندگان، تسهیل صادرات، کاهش آثار زیستمحیطی و ارتقای کیفیت خدمات دولتی از مهمترین دستاوردهای این طرح به شمار میرود. در صورتی که نتایج اجرای پایلوت رضایتبخش باشد، توسعه این مدل در سایر نقاط ایران میتواند نقش مهمی در افزایش بهرهوری، رونق تجارت خارجی و تقویت اقتصاد کشور ایفا کند.
بدون دیدگاه